Um steinsholt

Steinsholts er fyrst getið í Landnámu. Þar segir frá Þorbirni laxakarli sem nam allan Þjórsárdal og Gnúpverjahrepp ofan Kálfár. Þegar mágar hans Ófeigur grettir og Þormóður skapti komu til Íslands gaf hann þeim Gnúpverjahrepp. Ófeigur byggði þá Ófeigsstaði við Steinsholt. Enn sjást rústir Ófeigsstaða skammt fyrir vestan Steinsholtsbæinn. Talið er að það séu rústir fjóss ásamt heygarði og
 
haugstæði, en ekki er vitað nákvæmlega hvar bæjarhúsið sjálft hefur staðið. Í Jarðarbók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns (1709) er talað um Ófeigsstaði sem hjáleigu frá Steinsholti og farið í eyði í Stórubólu. Trúlegt þykir að rústirnar séu frá þeim tíma.

Í Steinsholti var snemma kirkja eftir kristnitöku. Elstu heimildir um kirkjur í Árnessýslu eru frá því um 1200. Þá þegar er komin kirkja í Steinsholt og gæti því eins verið að kirkja hafi komið þar strax eftir kristnitöku (árið 1000). Hún var síðan aflögð með konungsbréfi 10. júlí 1789. Af þeim prestum sem þjónuðu í Steinsholti mun séra Daði Halldórsson vera þekktastur. Nafn hans var skráð á spjöld sögunnar, þegar hann gekkst við barni Ragnheiðar Brynjólfsdóttur (dóttur Brynjólfs biskups í Skálholti), árið 1662. Fyrir vikið hlaut hann ámæli og mátti hann (eða ættingjar hans) greiða biskupi miklar bætur. Séra Daði mun hafa verið prestur í Steinsholti í um 30 ára skeið, í kringum aldamótin 1600/1700. Eitt íbúðarhúsanna er talið standa á sama grunni og kirkjan stóð. Þar við er garður sem var kirkjugarður og má þar ganga að leiði séra Daða. Árið 1996 var grindverk kringum garðinn endurnýjað og um leið settur minningarsteinn um kirkjuna.

Ekki hafa allir ábúendur Steinsholts verið þekktir af góðu. Í byrjun 19. aldar (1807-1825) bjó þar maður að nafni Gottsvin Jónsson. Hann var umtalaður sauðaþjófur, var sagður skapmikill og var jafnvel kennt um dauða nokkura manna. Börn hans voru auk þess mörg sögð illskeytt. Sigurður sonur hans var m.a. forsprakki svonefnds Kambsráns (1827) sem var stórmál á sínum tíma. Sigurður var fyrir það dæmdur í lífstíðar þrælkunarvinnu í Kaupmannahöfn. Þar réðist hann síðar á fangavörð og var fyrir það dæmdur til að hálshöggvast (1834). Það mun hafa verið síðasta aftaka á Íslendingi vegna afbrota. Annar bóndi var í Steinsholti sem heldur fór ekki gott orð af. Var hann kallaður Þórður hinn ríki og mun hafa búið í Steinsholti 1829-1876. Sagt er að hann hafi verið ágengur með að beita fé sínu á land nágranna. Einnig er sagt að hann hafi verið nískur, jafnvel ekki tímt að fóðra fé sitt og er m.a. þekkt örnefni í Steinsholti tengt því.

Þar sem Steinsholt var áður kirkjujörð og prestssetur, þá voru bæði margar hjáleigur og tómthús þar. Þessir bæir eru nú allir löngu komnir í eyði eða orðnir sjálfstæð býli. Ennþá má sjá merki um sumar hjáleigurnar.

Þótt Steinsholtskirkja hafi verið aflögð 1789, þá var jörðin áfram í eigu kirkjunnar. Mun bærinn m.a. hafa verið notaður til ábúðar fyrir prestsekkjur. Kirkjan seldi Steinsholt árið 1891 og komst jörðin þá í eigu þeirrar ættar sem enn byggir hana. Í dag eru rekin tvö sjálfstæði býli á jörðinni. Annars vegar er hrossarækt og ferðaþjónusta og hins vegar er kúabúskapur. Þrjár kynslóðir búa á bænum, núverandi ábúendur og þeirra börn auk síðustu ábúenda alls 10 manns.